Hiếm muộn ở nam giới có thể liên quan đến số lượng, chất lượng và khả năng di chuyển của tinh trùng, nội tiết, bệnh lý tinh hoàn hoặc lối sống.
Khi một cặp vợ chồng mong con trong thời gian dài nhưng chưa đạt được thai kỳ, nhiều người thường có xu hướng nghĩ nguyên nhân nằm ở người phụ nữ. Tuy nhiên, khả năng sinh sản là vấn đề của cả hai vợ chồng. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), yếu tố nam có thể đóng góp vào tình trạng hiếm muộn và nguyên nhân có thể liên quan đến quá trình sản xuất tinh trùng, sự vận chuyển tinh trùng hoặc khả năng xuất tinh. Tổ Chức Y Tế Thế Giới
Vậy những nguyên nhân gây hiếm muộn ở nam giới thường gặp là gì? Liệu chỉ cần tinh dịch đồ bất thường đã có thể kết luận một người bị hiếm muộn hay chưa? Và nam giới nên kiểm tra sức khỏe sinh sản vào thời điểm nào?
Hiểu đúng những vấn đề này sẽ giúp nam giới chủ động hơn trong việc kiểm tra và điều trị, đồng thời tránh tâm lý tự trách hoặc trì hoãn việc thăm khám
Hiếm muộn hay vô sinh được hiểu là tình trạng một cặp đôi không đạt được thai kỳ sau ít nhất 12 tháng quan hệ tình dục đều đặn, không sử dụng biện pháp tránh thai. Nguyên nhân có thể đến từ người nam, người nữ, cả hai hoặc đôi khi không xác định được nguyên nhân rõ ràng. Tổ Chức Y Tế Thế Giới
Ở nam giới, vấn đề thường tập trung vào khả năng tạo ra tinh trùng khỏe mạnh, đưa tinh trùng vào đường sinh dục nữ và để tinh trùng tiếp cận được với trứng. Một người có thể gặp bất thường về số lượng tinh trùng, khả năng di động, hình dạng tinh trùng hoặc thậm chí không có tinh trùng trong tinh dịch.
Tuy nhiên, điều quan trọng là không thể chỉ dựa vào một thông số tinh dịch đồ để kết luận chắc chắn một người có khả năng sinh sản hay không. Hướng dẫn AUA/ASRM cho biết các chỉ số tinh dịch có sự dao động giữa các lần xuất tinh và ý nghĩa lâm sàng thường rõ hơn khi có nhiều bất thường cùng xuất hiện. Hiệp hội Y học Sinh sản Hoa Kỳ
Một trong những nhóm nguyên nhân quan trọng nhất khi tìm hiểu những nguyên nhân gây hiếm muộn ở nam giới là bất thường về tinh trùng.
Tinh trùng cần được sản xuất với số lượng phù hợp, có khả năng di chuyển và hình dạng tương đối bình thường để có cơ hội tiếp cận và thụ tinh với trứng. Khi số lượng tinh trùng thấp, tỷ lệ tinh trùng di động thấp hoặc hình dạng tinh trùng có nhiều bất thường, khả năng thụ thai tự nhiên có thể giảm.
WHO cũng xác định những vấn đề liên quan đến việc tinh trùng có số lượng thấp, không có tinh trùng hoặc bất thường về hình dạng và khả năng di động là những nguyên nhân thường gặp trong hệ sinh sản nam giới. Tổ Chức Y Tế Thế Giới
Một số trường hợp có thể chỉ có một thông số bất thường nhẹ, trong khi những trường hợp khác có nhiều chỉ số cùng thay đổi. Vì vậy, khi kết quả tinh dịch đồ không bình thường, nam giới không nên vội kết luận rằng mình không thể có con. Bác sĩ có thể cần đánh giá lại tinh dịch đồ và kết hợp với tiền sử, khám lâm sàng hoặc các xét nghiệm khác.
Giãn tĩnh mạch thừng tinh là tình trạng các tĩnh mạch xung quanh tinh hoàn bị giãn. Đây là một trong những nguyên nhân có thể ảnh hưởng đến quá trình sinh tinh ở một số nam giới.
Sự thay đổi tuần hoàn và nhiệt độ quanh tinh hoàn được cho là có thể tác động đến môi trường cần thiết cho quá trình sản xuất tinh trùng. Tuy nhiên, không phải tất cả nam giới bị giãn tĩnh mạch thừng tinh đều bị hiếm muộn.
Trong quá trình đánh giá, bác sĩ sẽ xem xét mức độ giãn, triệu chứng, kích thước tinh hoàn và kết quả tinh dịch đồ để xác định liệu tình trạng này có liên quan đến khả năng sinh sản hay không. AUA/ASRM ghi nhận sửa chữa giãn tĩnh mạch thừng tinh là một trong những phương pháp có thể được áp dụng ở những nam giới được lựa chọn phù hợp. Hiệp hội Y học Sinh sản Hoa Kỳ
Do đó, nếu nam giới nhận thấy vùng bìu có cảm giác nặng, đau âm ỉ hoặc thấy các tĩnh mạch nổi bất thường, đặc biệt khi đang gặp vấn đề về khả năng sinh sản, nên đi khám thay vì tự theo dõi kéo dài.
Quá trình sản xuất tinh trùng không diễn ra độc lập mà chịu sự điều khiển của hệ thống nội tiết, trong đó có vùng hạ đồi, tuyến yên và tinh hoàn.
Testosterone có vai trò quan trọng đối với chức năng sinh dục nam, nhưng không phải cứ testosterone thấp là nguyên nhân duy nhất gây hiếm muộn. Các hormone như FSH và LH cũng tham gia điều hòa hoạt động của tinh hoàn.
Khi hệ thống nội tiết bị rối loạn, quá trình sản xuất tinh trùng có thể bị ảnh hưởng. Nam giới có thể đồng thời gặp giảm ham muốn, rối loạn cương, giảm số lượng tinh trùng hoặc thậm chí không có tinh trùng trong tinh dịch.
AUA/ASRM khuyến nghị đánh giá hormone, trong đó có FSH và testosterone, ở những nam giới hiếm muộn có biểu hiện như giảm ham muốn, rối loạn cương, tinh trùng ít hoặc không có tinh trùng, tinh hoàn nhỏ hoặc dấu hiệu gợi ý bất thường nội tiết. Hiệp hội Y học Sinh sản Hoa Kỳ
Một điểm đặc biệt quan trọng là nam giới không nên tự sử dụng testosterone để “tăng sinh lý” khi đang mong con. Testosterone ngoại sinh có thể ức chế quá trình sản xuất tinh trùng và làm ảnh hưởng đến khả năng sinh sản. Hiệp hội Y học Sinh sản Hoa Kỳ
Không phải trường hợp hiếm muộn nam đều do tinh hoàn không tạo được tinh trùng. Một số nam giới vẫn có khả năng sản xuất tinh trùng nhưng đường vận chuyển tinh trùng bị tắc nghẽn.
Sự tắc nghẽn có thể xảy ra ở các cấu trúc của đường sinh dục nam, khiến tinh trùng không thể đi vào tinh dịch hoặc số lượng tinh trùng trong tinh dịch rất thấp. WHO ghi nhận tắc nghẽn đường sinh sản là một nguyên nhân có thể gây hiếm muộn ở nam giới và có thể liên quan đến chấn thương hoặc nhiễm trùng đường sinh dục. Tổ Chức Y Tế Thế Giới
Tình trạng này đôi khi được phát hiện khi tinh dịch đồ cho thấy không có tinh trùng. Tuy nhiên, không có tinh trùng trong tinh dịch không đồng nghĩa với việc tinh hoàn hoàn toàn không sản xuất tinh trùng. Bác sĩ cần phân biệt giữa tắc nghẽn và suy giảm khả năng sinh tinh để lựa chọn hướng xử trí phù hợp. Hiệp hội Y học Sinh sản Hoa Kỳ
Tinh hoàn là cơ quan trực tiếp đảm nhiệm quá trình sản xuất tinh trùng. Vì vậy, những vấn đề ảnh hưởng đến tinh hoàn có thể tác động đáng kể đến khả năng sinh sản.
Tiền sử tinh hoàn không xuống bìu khi còn nhỏ, chấn thương tinh hoàn, phẫu thuật vùng bẹn – bìu, nhiễm trùng hoặc một số bệnh lý khác có thể ảnh hưởng đến quá trình sinh tinh.
Mức độ ảnh hưởng không giống nhau ở từng người. Một số trường hợp chỉ giảm nhẹ chất lượng tinh trùng, trong khi những trường hợp tổn thương đáng kể có thể dẫn đến tình trạng sản xuất tinh trùng rất thấp hoặc không có tinh trùng.
Đây là lý do bác sĩ không chỉ nhìn vào kết quả xét nghiệm mà còn cần hỏi kỹ tiền sử sức khỏe và thực hiện khám cơ quan sinh dục khi đánh giá hiếm muộn nam. Hướng dẫn AUA/ASRM nhấn mạnh rằng nam giới có bất thường tinh dịch hoặc được nghi ngờ hiếm muộn nên được đánh giá đầy đủ về bệnh sử và khám thực thể bởi người có chuyên môn phù hợp. Hiệp hội Y học Sinh sản Hoa Kỳ
Một số tình trạng nhiễm trùng hoặc viêm ở đường sinh dục nam có thể ảnh hưởng đến quá trình sản xuất hoặc vận chuyển tinh trùng.
Viêm có thể làm thay đổi môi trường của đường sinh dục, gây tổn thương mô hoặc tạo ra tình trạng tắc nghẽn ở một số vị trí. Trong tinh dịch, sự hiện diện của nhiều bạch cầu cũng có thể gợi ý tình trạng viêm hoặc nhiễm trùng và cần được bác sĩ đánh giá trong bối cảnh phù hợp. Hiệp hội Y học Sinh sản Hoa Kỳ
Nam giới có tiền sử nhiễm trùng đường sinh dục, đau hoặc sưng vùng bìu, tiểu buốt, tiết dịch bất thường hoặc các triệu chứng liên quan nên đi khám thay vì tự mua thuốc điều trị.
Điều trị nguyên nhân nhiễm trùng hoặc viêm, nếu được xác định, có thể là một phần trong kế hoạch cải thiện sức khỏe sinh sản.
Khả năng tạo ra tinh trùng tốt vẫn chưa đủ để đảm bảo thụ thai tự nhiên nếu tinh trùng không thể được đưa vào đường sinh dục nữ.
Rối loạn cương có thể khiến quan hệ tình dục không diễn ra thuận lợi trong giai đoạn dễ thụ thai. Rối loạn xuất tinh, xuất tinh ngược dòng hoặc một số vấn đề khác cũng có thể ảnh hưởng đến khả năng đưa tinh trùng ra ngoài.
ASRM khuyến nghị đánh giá chức năng tình dục ở nam giới đến khám vì hiếm muộn, bao gồm tình trạng cương dương, xuất tinh và ham muốn tình dục. Những vấn đề này không chỉ ảnh hưởng đến khả năng thụ thai mà còn có thể liên quan đến sức khỏe tổng thể của nam giới. Hiệp hội Y học Sinh sản Hoa Kỳ
Vì đây là vấn đề khá nhạy cảm, nhiều nam giới có xu hướng không chia sẻ với bác sĩ. Tuy nhiên, thông tin này có thể giúp bác sĩ tìm đúng nguyên nhân và lựa chọn hướng điều trị phù hợp.
Một số loại thuốc có thể ảnh hưởng đến chức năng sinh sản nam giới. Mức độ ảnh hưởng phụ thuộc vào loại thuốc, liều lượng, thời gian sử dụng và tình trạng sức khỏe.
Đặc biệt, việc sử dụng steroid đồng hóa với mục đích tăng cơ có thể ức chế quá trình sản xuất tinh trùng. AUA/ASRM ghi nhận steroid đồng hóa có thể làm giảm hoặc ngừng quá trình sinh tinh, từ đó ảnh hưởng đáng kể đến khả năng sinh sản. Hiệp hội Y học Sinh sản Hoa Kỳ
Vì vậy, nếu đang sử dụng thuốc điều trị bệnh mạn tính, thuốc nội tiết, testosterone hoặc các sản phẩm tăng cơ, nam giới nên thông báo với bác sĩ khi đi khám hiếm muộn.
Không nên tự ý ngừng thuốc đang điều trị chỉ vì lo ngại ảnh hưởng đến khả năng sinh sản. Bác sĩ sẽ đánh giá lợi ích và nguy cơ để cân nhắc phương án phù hợp.
Sức khỏe sinh sản nam giới có thể chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố thuộc lối sống và môi trường. Hút thuốc, sử dụng rượu bia quá mức, ma túy, chế độ ăn uống không lành mạnh, ít vận động hoặc tiếp xúc với một số yếu tố độc hại có thể được xem xét khi đánh giá khả năng sinh sản.
Tuy nhiên, không nên đơn giản hóa rằng chỉ cần thay đổi một thói quen là chắc chắn có thể giải quyết hiếm muộn. Bằng chứng về mức độ ảnh hưởng của nhiều yếu tố lối sống vẫn còn hạn chế và khác nhau giữa từng người. AUA/ASRM khuyến nghị bác sĩ trao đổi với nam giới về các yếu tố lối sống, thuốc và phơi nhiễm môi trường trong quá trình đánh giá. Hiệp hội Y học Sinh sản Hoa Kỳ
Một chế độ ăn cân bằng, vận động phù hợp, hạn chế thuốc lá và rượu bia, duy trì cân nặng hợp lý và tránh sử dụng các chất không được bác sĩ chỉ định vẫn là những bước có lợi cho sức khỏe tổng thể và sức khỏe sinh sản.
Trong một số trường hợp, nguyên nhân hiếm muộn nam có liên quan đến bất thường di truyền. Điều này đặc biệt được quan tâm ở những người có tình trạng không có tinh trùng hoặc số lượng tinh trùng cực thấp.
Một số trường hợp có thể liên quan đến bất thường nhiễm sắc thể hoặc mất đoạn trên nhiễm sắc thể Y. AUA/ASRM khuyến nghị xét nghiệm di truyền như karyotype hoặc phân tích vi mất đoạn nhiễm sắc thể Y ở một số nam giới bị vô tinh hoặc thiểu tinh nặng kèm các dấu hiệu phù hợp. Hiệp hội Y học Sinh sản Hoa Kỳ
Không phải nam giới hiếm muộn nào cũng cần xét nghiệm di truyền. Đây là những xét nghiệm được chỉ định dựa trên kết quả tinh dịch đồ, khám lâm sàng và nghi ngờ nguyên nhân của bác sĩ.
Khả năng sinh sản của nam giới không giảm theo một mốc tuổi cố định giống như phụ nữ, nhưng tuổi của người cha vẫn là một yếu tố cần được quan tâm.
Theo AUA/ASRM, tuổi cha cao có liên quan đến một số thay đổi về chất lượng vật liệu di truyền của tinh trùng và một số nguy cơ sức khỏe đối với con. Hiệp hội Y học Sinh sản Hoa Kỳ
Điều này không có nghĩa nam giới lớn tuổi chắc chắn khó có con hoặc con sinh ra chắc chắn gặp bất thường. Tuy nhiên, khi tuổi người cha cao, đặc biệt trong bối cảnh cặp đôi đang gặp khó khăn về sinh sản, bác sĩ có thể tư vấn thêm dựa trên hoàn cảnh cụ thể.
Nếu hai vợ chồng quan hệ đều đặn, không sử dụng biện pháp tránh thai nhưng chưa có thai sau 12 tháng, cả hai nên được đánh giá khả năng sinh sản. WHO sử dụng mốc 12 tháng để định nghĩa vô sinh ở các cặp đôi có quan hệ tình dục đều đặn không tránh thai. Tổ Chức Y Tế Thế Giới
Tuy nhiên, không nhất thiết phải chờ đủ 12 tháng trong mọi trường hợp. Nếu nam giới từng phẫu thuật tinh hoàn hoặc vùng bẹn, có tiền sử tinh hoàn ẩn, chấn thương tinh hoàn, nhiễm trùng đường sinh dục, rối loạn cương – xuất tinh hoặc từng được phát hiện bất thường tinh dịch, việc kiểm tra sớm có thể phù hợp hơn.
Đặc biệt, khi một cặp đôi bắt đầu đánh giá hiếm muộn, không nên chỉ kiểm tra người vợ. AUA/ASRM khuyến nghị đánh giá đồng thời cả hai người vì nguyên nhân có thể xuất phát từ nam, nữ hoặc cả hai. Hiệp hội Y học Sinh sản Hoa Kỳ
Bước đầu tiên thường là khai thác bệnh sử và tiền sử sinh sản. Bác sĩ có thể hỏi về thời gian hai vợ chồng mong con, tần suất quan hệ, tiền sử mang thai trước đây, bệnh lý từng mắc, phẫu thuật, thuốc đang sử dụng, chức năng tình dục và các yếu tố lối sống.
Sau đó, tinh dịch đồ thường là một xét nghiệm quan trọng trong đánh giá ban đầu. Xét nghiệm này giúp đánh giá những đặc điểm cơ bản của tinh dịch và tinh trùng. WHO đã xây dựng hướng dẫn chuẩn hóa quy trình xét nghiệm và xử lý mẫu tinh dịch nhằm tăng tính thống nhất giữa các phòng xét nghiệm. Tổ Chức Y Tế Thế Giới
Nếu kết quả bất thường, bác sĩ có thể yêu cầu xét nghiệm lại hoặc chỉ định thêm các kiểm tra phù hợp. Tùy trường hợp, việc đánh giá có thể bao gồm xét nghiệm hormone, siêu âm vùng bìu, kiểm tra di truyền hoặc những phương pháp chuyên sâu khác.
Mục tiêu không phải chỉ tìm ra một con số “tinh trùng tốt hay xấu”, mà là xác định nguyên nhân có thể điều trị được và lựa chọn hướng hỗ trợ sinh sản phù hợp nếu cần.
Hiểu về những nguyên nhân gây hiếm muộn ở nam giới giúp các cặp đôi nhìn nhận vấn đề một cách bình tĩnh và khoa học hơn. Bất thường tinh trùng, giãn tĩnh mạch thừng tinh, rối loạn nội tiết, tắc nghẽn đường dẫn tinh, bệnh lý tinh hoàn, nhiễm trùng, rối loạn tình dục, thuốc, steroid đồng hóa, yếu tố di truyền và một số yếu tố lối sống đều có thể liên quan đến khả năng sinh sản nam giới. Hiệp hội Y học Sinh sản Hoa Kỳ
Điều quan trọng là một kết quả tinh dịch đồ bất thường không đồng nghĩa với việc người đàn ông chắc chắn không thể có con. Nhiều nguyên nhân có thể được điều trị bằng thuốc, thay đổi yếu tố nguy cơ hoặc can thiệp phù hợp; một số trường hợp có thể cần đến các phương pháp hỗ trợ sinh sản như IUI hoặc IVF/ICSI. Hiệp hội Y học Sinh sản Hoa Kỳ
Nếu hai vợ chồng đang mong con nhưng chưa đạt được thai kỳ, việc kiểm tra nên được tiến hành cho cả vợ và chồng, thay vì mặc định nguyên nhân thuộc về một phía. Với nam giới, một cuộc thăm khám đúng cách và tinh dịch đồ là những bước quan trọng để bắt đầu tìm hiểu nguyên nhân.
Nếu đang sinh sống tại khu vực TP.HCM và có nhu cầu đánh giá sức khỏe sinh sản, Khám hiếm muộn ở Gò Vấp có thể là bước đầu để hai vợ chồng được tư vấn và lựa chọn những kiểm tra phù hợp với tình trạng thực tế. Sau khi có thai, người mẹ tiếp tục theo dõi thai kỳ định kỳ, trong đó khám thai Gò Vấp đúng lịch giúp bác sĩ theo dõi sức khỏe mẹ và sự phát triển của thai nhi qua từng giai đoạn.
American Society for Reproductive Medicine (ASRM) & American Urological Association (AUA), Diagnosis and Treatment of Infertility in Men: AUA/ASRM Guideline Part I. Hiệp hội Y học Sinh sản Hoa Kỳ
American Society for Reproductive Medicine (ASRM) & American Urological Association (AUA), Diagnosis and Treatment of Infertility in Men: AUA/ASRM Guideline Part II. Hiệp hội Y học Sinh sản Hoa Kỳ
World Health Organization (WHO), Infertility – Fact Sheet. Tổ Chức Y Tế Thế Giới
World Health Organization (WHO), WHO Laboratory Manual for the Examination and Processing of Human Semen, 6th Edition. Tổ Chức Y Tế Thế Giới
American Society for Reproductive Medicine (ASRM), Diagnostic Evaluation of Sexual Dysfunction in the Male Partner in the Setting of Infertility.
